Piše: Dušan Jevtić
Foto: Jasminka Jasna Nikolić
Viši kustosi muzeja Rudničko-takovskog kraja (Gornji Milanovac), Ana Ranković i Aleksandar Marušić, autori su izložbe „Naša sugrađanka kraljica Draga: između slave i anateme.“ Izložba je svoju prvu postavku imala 2020. godine u matičnom muzeju u Gornjem Milanovcu. Tokom proteklih pet godina, izložba je imala više gostujućih postavki širom Srbije. Ovu zanimljivu izložbu, posvećenu supruzi poslednjeg vladara iz dinastije Obrenović žitelji Aleksinca će imati prilike da pogledaju tokom novembra.
Izložba je otvorena 12. novembra u Domu omladine, a postavka će trajati do 21. novembra 2025. godine.
Po nazivu izložbe, može se pogrešno zaključiti da je kraljica Draga deo svog kratkog ali burnog životnog veka provela u Aleksincu. Bez obzira što se naziv zapravo odnosi na Gornji Milanovac i predeo oko planine Rudnik, ljubitelji nacionalne istorije iz našeg grada i okoline ne bi trebalo biti razočarani predstavljenim sadržajem. Izložba je sastavljena od vise starih fotografija, umetničkih slika, knjiga, pisama i raznih ličih predmeta (naočare, štapovi, čase, šolje za kafu…) koji su pripadali kraljici Dragi, kao i njenim najbližim srodnicima iz porodice Milićević-Lunjevica, kao i dinastiji Obrenović. Pored toga, tu su članci koje je Draga оbjavljivala u domaćim časopisima (ženski list „Domaćica“) , zatim članci koji govore o njoj, njenom drugom suprugu kralju Aleksandru, svekru kralju Milanu i svekrvi kraljici Nataliji.
Mnogobrojne prikazane fotografije govore o svakodnevnom životu, ali i značajnim događajima iz srpske istorije u kojima je Draga sudelovala posredno ili neposredno. Posebno mesto na izložbi zauzima poseta kralja Aleksandra i kraljice Drage njenom rodnom kraju 1901. godine, kada je vladarskom paru darovan izuzetno vredan poklon, „Takovski dvorac“, sagrađen narodnim kulukom na inicijativu tadašnje načelnika Rudničkog okruga Šurdilovića.
Posetioci izložbe će se susreti sa duhom vremena tadašnje Srbije. U mladoj Kneževini, a zatim Kraljevini Srbiji, nad institucijom braka pomno je bdelo više faktora: država, crkva i lokalna zajednica. Iako nije bio do kraja sekularizovan, brak je bio institucija pod budnim okom građanske javnosti. Pogotovo ako je u pitanju dinastički brak. Karađorđevići su sa svojim suprugama su živeli u relativnoj harmoniji, što je podrazumevalo odsustvo skandala u javnosti. Za razliku od konkurentske dinastije, Obranovići su od samih početaka imali burne i nestabilne brakove. Afere i skandali su ubrzali kraj dinastije Obrenović, a ženidba kralja Aleksandra sa udovicom češkog inžinjera Mašina, Dragom, bila je poslednji ekser u mrtvački kovčeg nesrećne vladarske porodice.
Draginja Milićević, u našoj istoriji upamćena kao kraljica Draga, rodila se 1866. godine u Gornjem Milanovcu. Srbija nije imala plemstvo, ali je Dragin otac Pantelija pripadao samoj eliti tadašnjeg srpskog društva. Činovnici su od doba ustavobranitelja sačinjavali gornje slojeve društva, a Pantelija Milićević Lunjevica je zauzimao mesta načelnika Jaseničkog, Šabačkog i Rudičkog okruga. Dragin deda Nikola je bio jedan od učesnik Drugog srpskog ustanka, pobratim kneza Miloša i dalji srodnik kneginje Ljubice. Po selu ispod Rudnika iz koga su poticali Milićevići su stekli nadimak Lunjevice.
Srbija je u to vreme bila pretežno agrarna zemlja, u kojoj je preko 90% stanovništva živelo na selu i bilo nepismeno. Kako je pripadala društvenoj eliti, Draga je imala priliku da se obrazuje. Nakon završene osnovne škole, Draga je upisana na Višu žensku školu u Beogradu, kojom je upravljala Katarina Milovuk, pionirka borbe za ženska prava u Kraljevini Srbiji.
Školovanje Drage Milićević je prekinuto sa nepunih 17 godina, kada je posle očeve smrti morala da se uda za rudarskog inžinjera češkog porekla Svetozara Mašina. Udaja nije omela Dragu srpskoj javnosti pokaže svoje intelektualne sposobnosti. Bavila se pisanjem novinskih članaka, priča i prevođenjem sa ruskog, francuskog i nemačkog. Svoje tekstove objavljene u ženskom listu „Domaćica“ potpisivala je pod pseudonimom Rudničanka, a prevode skraćenicom D. S. M. (Draginja Svetozara Mašina). Kako je njen muž radio na rudarskim i građevinskim poduhvatima širom Srbije, Draga je često menjala mesto boravka.
Draga je u svojoj dvadesetoj godini ostala udovica, nakon naprasne muževljeve smrti. Dragin bivši dever, pukovnik Aleksandar Mašin je kasnije za bratovljevu smrt krivio Dragino neverstvo, a to mišljenje je prihvatila i beoradska čaršija. Zahvaljujući autorskim tekstovima iz „Domaćice“ i članstvu u Beogradskom ženskom društvu, Draga se upoznala sa svojom budućom svekrvom kraljicom Natalijom. Draga je postala kraljičina dvorska dama. Sa svojim budućim suprugom, deset godina mlađim Aleksandrom Obrenovićem se upoznala prilikom jedne svečanosti u Kladovu, a prava ljubav se rasplamsala u Bijaricu, letovalištu na francuskoj atlanskoj obali gde je kraljica Natalija živela u vili nakon razvoda od kralja Milana.
Bivši supružnici Natalija i Milan Obrenović koji se gotovo se ni u čemu nisu slagali, bili su jednoglasni da Draga nikako nije dostojna statusa supruge njihovog sina kralja Aleksandra. Isti stav delila je i beogradska čaršija. Uprkos protivljenju porodice i mnogih značajnih političara iz Liberalne i Napredne stranke, Aleksandar se verio sa Dragom i ubrzo oženio. Sam čin sklapanja braka jednog vladara sa građankom (morganatski brak) za mnoge je bio skandal. Novi skandali su se ređali kao na traci, od kojih je najviše odjeknula neuspešna trudnoća koju je javnost protumačila kao Draginu obmanu naivnog Aleksandra. Za političke klackalice u vidu čestih smena vlade, ustavnih promena, državnih udara, kao i pogoršanje odnosa sa Austro-Ugarskom i Rusijom, često je optuživana kraljica Draga, koja je navodno imala negativan uticaj na svog mnogo mlađe supruga.
U noći između 28. i 29. maja po julijanskom kalendaru grupa oficira iza kojih su stajale vrhuške Liberalne i Naprednjačke stranke, nekada izuzetno nastrojene proobrenovićevski, upala je u Konak, dvor na mestu današnjeg Pionirskog parke u Beogradu, gde je obitavao kraljevski par. Cilj je bilo kraljeubistvo i promena vladajuće dinastije. Oficire je predvodio mladi kapetan Dragutin Dimitrijević Apis, kasniji pionir srpske vojnoobaveštajne službe, ali je posle njegovog ranjavanja akciju u svoje ruke preuzeo bivši Dragin dever, pukovnik Aleksandar Mašin. Pod komandom osvetnički nastrojenog Mašina, oficiri su zverski ubili Dragu i njenog supruga Aleksandra. Bio je to tragični kraj dinastije Obrenović.
Izložba „Naša sugrađanka kraljica Draga: između slave i anateme“, autora Ana Ranković i Aleksandra Marušića je pravi vremeplov kroz šaroliku i turbulentnu istoriju Srbije na razmeđu 19. i 20. stoleća.
