Najstarija svedočanstva o Slovenima
Piše: Dušan Jevtić
Istraživači se uglavnom slažu da je istorija Slovena istorija njihovog jezika. Staroslovenski jezik je zapisan tek u IX veku, kada su solunska braća, Ćirilo i Metodije započeli svoju misiju širenja Jevanđelja u Velikoj Moravskoj. Staroslovenski jezik IX veka je bio govor Slovena sa prostora solunskog zaleđa (Egejska Makedonija), i ne smemo ga mešati sa praslovenskim jezikom, koji nikada nije zapisan. Ipak, u vreme Ćirila i Metodija, velikomoravski Sloveni iz Panonske nizije mogli su sasvim dobro da razumeju propovedi i liturgiju na jeziku svojih srodnika koji su živeli pod vizantijskom vlašću. I danas, savremeni slovenski jezici pokazuju više međusobnih sličnosti, nego što je to slučaj sa jezicima iz germanske i romanske skupine. Ishodište praslovenskog jezika, a samim tim i Slovena kao naroda, teško je odrediti na osnovu dostupnih istorijskih izvora. O postojbini Slovena se u nauci i na marginama nauke još uvek vode žučne rasprave koje su neretko motivisane dnevnom politikom. Ono što sa sigurnošću možemo reći, jeste da su granice slovenskog sveta do X veka bile izuzetno nestabilne. Zbog beskrajnih, a ponekad beskorisnih prepiranja oko pitanja slovenske prapostojbine, jedan istraživač je u šali rekaо da bi svi nemački istoričari hteli da Slovene podave u pripjatskim močvarama u Belorusiji, a slovenski Germane u zalivu Dolart na nemačko-holandskoj granici (Mallory 2006, str. 98, 99, 102).
Sloveni se pod svojim imenom spominju dosta kasno. Od početka nove ere rimski pisci na istočnoevropskim prostorima spominju Venede, u kojima istraživači prepoznaju pretke Slovena. U tituli rimskog imperatora Gaja Vibija Voluzijana (251-253) se pored nekih drugih naroda spominju i Venedi, što bi mogao biti prvi pomen Slovena na rimskim granicama (Sedov 1994, str. 277). Tek oko 400. godine, Pseudo-Cezarije, vizantijski pisac iz Male Azije u svom delu „Dialogi“, napisanom na grčkom, spominje narod „Sklauinoi“, koji obitava na prostorima severno od reke Fison (Dunav). „Sklauinoi“ su sasvim sigurno Sloveni. Važno je naglasiti da Pseudo – Cezarijevo delo nije istorija, niti hronika, već spis posvećen zabludama astrologije. U delu se prenose neproverene glasine, pretežno stereotipi koje Rimljani i Grci imaju prema strancima, tj. varvarima. Tako Sloveni prema Pseudo-Cezariju: „rado žderu ženske dojke jer su pune mleka”, „odojčad razbijaju o stene kao štakore”, „međusobno se dovikuju kao vukovi kad zavijaju“, „svoje vođe i starešine ubijaju bilo na gozbi bilo na putu” i sl. (Viinj 1955, str. 4, 5). Ova poslednja tvrdnja o čestom ubijanju poglavara je verovatno tačna. Prvi latinski izvor koji umesto naziva Venedi koristi naziv Sloveni je pesma episkopa Martina („Versus Martini Dumiensis episcopi in basilica“), koja je nastala na prostoru današnje Portugalije, negde posle 525. godine. Među varvarskim narodima koji su prihvatili hrišćanstvo, episkop Martin navodi Slovene („Sclavi“). Od posebnog značaja je ovaj rani pomen Slovena kao hrišćanskog naroda, što odudara od uobičajene predstave drevnih Slovena kao ubeđenih politeista (Gračanin 2008, str. 23, 24). Ipak, proći će mnogo vekova dok Sloveni ne dobiju liturgiju na svom maternjem jeziku.
Sredinom VI veka dva značajna ranosrednjovekovna istoričara donose više podataka o Slovenima: Jordanes i Prokopije iz Cezareje. Jordanes je na latinskom napisao delo „De origine actibusque Getarum“, tj. „О poreklu i delima Gota“. Jordanes je opisao prostranstva na kojima žive Sloveni: „Winidi“ obitavaju oko reke Visle, mnogoljudni su, nose imena po raznim klanovima i po različtim mestima, ali se najčešće nazivaju imenima Sloveni („Ѕсlavini“) i Anti („Antes“). Jordanes spominje moćnu antsku skupinu između Crnog mora, Dnjestra i delte Dunava: „Antes vero, qui sunt eorum fortissimi“. Jedna grupa Slovena je živela u Podunavlju, na prostoru između Mursijskog blata, tj. Kopačkog rita kod današnjeg Osijeka („laco qui appellatur Mursiano“) i grada Novijetuna u današnjoj Bugarskoj („Civitas Novietunensis“). Kod Jordanesa se spominje događaj vezan za Ante, koji se može datovati u period pre 375. godine. Ostrogotski vođa Vinitar je upao u antsku zemlju, kada je na čelu Anta bio Bož („regemque eorum Box nomine“). Vinitar je u ovom ratu pobedio, a Boža, njegove sinove i druge narodne starešine je razapeo na krstove („cruci adfixit“). Ovaj ostrogotski masakr nad Antima se dogodio verovatno na prostorima današnje Ukrajine ili Moldavije (Margetić 2005, str. 93, 116, 117, 128, 129).
Najranija vest o Slovenima kod Prokopija se može datirati u 495. godinu, i vezana je za seobu germanskih Herula iz Panonske nizije ka Skandinaviji, koja je opisana u drugoj knjizi o gotskim ratovima („Bellum Gothicum“). Najviše podataka o Slovenima („Sklavinoi“) i njima srodnim Antima („Antai“), koji potiču od nekih misterioznih Spora („Sporoi“), nalaze se u trećoj knjizi „Bellum Gothicum“. Ovi podaci uglavnom su vezani za tzv. „Priču o pravom i lažnom Hilvudu“ iz koje se zaključuje da sam vizantijski car Justinijan I (527-565) intenzivno naseljava svoje depopulizovane balkanske provincije slovensko-antskim skupinama sa prostora današnje Ukrajine (Viinj 1955, str. 22-31). U Prokopijevom delu „О građevinama” nailazimo na pomen tvrđave Vratzista (Vračišta), što je prvi slovenski toponim na Balkanskom poluostrvu oko koga nema spora u nauci (Viinj 1955, str. 62).
Prvi slučaj da su se neke osobe izjasnile kao Sloveni („Sklauinoi“), zabeležen je kod vizantijskog istoričara Teofilakta Simokate u događajima vezanim za 592. godinu. Tada su vojnici vizantijskog cara Mavrikija negde južno od Dunava zarobili dva Slovena. Zarobljenici su odvedeni pred cara: „Onda ih car stade ispitivati iz koga su naroda, i gde su im boravišta, i koji je uzrok njihovom bavljenju oko romejskih mesta. A oni rekoše da su po narodnosti Sloveni, i da su nastanjeni na granici Zapadnog Okeanа…“ Pod granicom Zapadnog Okeana se verovatno misli na obalu Baltičkog mora, koje je deo Atlantskog okeana. Teofilakt Simokata je poslednji istoričar koji je uz Slovene navodio i Ante. Ovaj Vizantinac poslednji put spominje Ante u događajima iz 602. godine. Tada je Bajan, kagan tursko-tatarskih Avara, poslao veliku vojsku na čelu sa voždom Apsihom, koji je imao zadatak da uništi Ante (Viinj 1955, str. 111, 125).
Izgleda da su Anti sa prostora današnje Ukrajine predstavljali najmoćniju slovensku zajednicu, koja se tokom seobe naroda žestoko opirala naletima germanskih i tursko-tatarskih plemena na slovenski svet. Inače, neki istraživači smatraju da se antsko ime dugo koristilo za označavanje Slovena i da se spominje u kineskim izvorima. U kineskim izvorima se još u II veku pre Hrista spominju Jencaji, koji žive negde iza Aralskog jezera, daleko na zapadu (Sulimirski 2008, str. 102). Vesti o ovom narodu u Kinu je doneo istraživač Zang Ćen, koji je po nalogu cara Vendija iz dinastije Han putovao na zapad istražujući rute za Put svile, u periodu između 139. i 126. godine pre Hrista (Vajs Bauer 2018, str. 208-212). Misija Zang Ćena je opisana u najvećem delu antičke kineske istorije „Šiđi“, koje je sastavio njegov rođak Suma Ćen. Ukoliko su Jencaji zaista Anti, Suma Ćen je prvi istoričar koji je doneo neke vesti o njima. Na Putu Svile spominje se belački narod Vusun (Mallory 2006, str 76, 77). Etnonim Vusun bi lako mogao biti iskvareni oblik slovenskog imena izgovoren na starokineski način. Ukoliko je Kina pre Rima saznala za postojanje Anta i Slovena, to bi značilo da je njihova postojbina bila daleko istočnije nego što se pretpostavlja. Ili su Sloveni u Starom veku, kao Rusija do Petra Velikog bili više okrenuti azijskom nego evropskom svetu.
Literatura:
Gračanin 2008: Gračanin H., „Slaveni u ranosrednjovjekovnoj južnoj Panoniji“, Scrinia Slavonica (8) 2008, 13-54.
Мallory 2006: Маllory, Ј. Р., „Indoeuropljani. Zagonetka njihova podrijetla (jezik, arheologija, mit)“, Školska knjiga Zagreb, 2006.
Мargetić 2005: Margetić L., „Etnogeneza Slavena“, Rad 492, Razred za društvene znanosti, Zagreb 2005, 89-143.
Sedov 1994: Sedov V.V. , „Славяне в древности“, Мoskva1994.
Sulimirski 2008: Сулимирский Т. „Сарматы. Древний народ юуга Росии“, Моskva 2008.
Vajs Bauer 2018: Vajs Bauer S., „Istorija starog sveta (Prvi preobržaji“ III tom, Beograd 2018.
Viinj 1955:„Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije I tom”, ur. Georgije Ostrogorski, obr. F. Barišić, M. Rajković, B.Krekić, L.Tomić, Beograd 1955.
Leave a Reply