Lekar kraljeva i ubogih: Laza Lazarević
Piše: Dušan Jevtić
Od Julske revolucije u Francuskoj (1830) na polju likovne umetnosti i književnosti počinje da dominira realizam. Realizam XIX stoleća predstavlja evorpski fenomen povezan sa buržoaskim revolucijama i usponom građanske klase. U duhu revolucija koje izbijaju širom Evrope, realizam promoviše socijalne teme. Pisci realizma predstavljaju svoje junake kao društvena, intelektualna, ali i psihološka bića. U doba realizma posebno se ističu pisci koji stvaraju na francuskom (Balzak, Stendal,Dode,Flober), ruskom (Turgenjev, Gogolj, Gončarov, Dostojevski, Tolstoj) i engleskom (Takeri, Dikens i dr.)
Srpski realizam je iznedrio mnoge značajne pisce. Začeci realizma kod Srba se javljaju u delima Jovana Sterije Popovića tridesetih godina XIX veka, ali punu afirmaciju ovaj književni pravac dobija konačnom pobedom Vukove jezičke reforme, tj. posle odluke Koste Cukića (1868), ministra kneza Mihaila, da se u Kneževini Srbiji i zvanično uvede nova reformisana azbuka i ortografija. Za realizam u srpskoj književnosti sa velikim žarom su se zalagali političari i publicisti koji su sledili socijalističke ideje: Svetozar Marković, a kasnije Pera Todorović. Od posebne važnosti predstavlja teorijski spis Pere Todorovića iz 1882. godine „Uništenje estetike“ u kome se ovaj lider Narodne radikalne stranke obračunava sa srpskim romantizmom promovišući realizam, u kome vidi revolucionarni potencijal. Bilo je to doba žestokih obračuna između kralja Milana Obrenovića sa radikalima, koji su u to doba bili ideološki bliski ruskim narodnjačkim socijalistima. U drugoj polovini XIX veka u Srbiji se posebno ističu stvaraoci realizma među kojima dominiraju Laza Lazarević, Milovan Glišić, Janko Veselinović, Stevan Sremac, Svetolik Ranković i drugi.
Značajno mesto u srpskom realizmu predstavlja Laza Lazarević (1851-1891). Kao sin šabačkog trgovca Laza Lazarević predstavlja tipičnu sliku mladog pripadnika srpske građanske klase druge polovine XIX veka. Finansijski obezbeđen, Lazin otac Kuzman je bio u mogućnosti da se pretplati na razne knjige koje su izlazile u Srbiji i na prostoru Srpske Vojvodine u Habzburškoj monarhiji. Tako je mladi Lazarević od rane mladosti imao priliku da zavoli pisanu reč, za razliku od seljačkih sinova koje očevi zbog poljskih radova nisu želeli da šalju ni u četvorogodišnju školu. Ipak, kao student prava na Velikoj Školi u Beogradu, Laza Lazarević postaje sledbenik socijaliste Svetozara Markovića. Kada je na beogradskoj Velikoj Školi osnovano udruženje „Pobratimstvo“ (1867), među čijim članovima se širio socijalizam, L. Lazarević postaje njegov sekretar. Tokom studentskih dana u časopisu „Vila“ objavljuje prevode odlomaka iz romana „Šta da se radi“. U pitanju je bilo svojevrsno Sveto pismo ruskih narodnjačkih socijalista, nastalo iz pera Nikolaja Černiševskog. Srpski socijalisti su ovaj roman koji je Černiševski napisao tokom svoje robije više cenili od dela Karla Marksa i Fridriha Engelsa.
Upravo zbog revolucionarnih ideja, koje su jasno isticale protivljenje važećem moralu i aktuelnom državnom poretku, Ministarstvo prosvete isprva odbija Lazarevićev zahtev da kao državni pitomac studira medicinu u inostranstvu. Umesto stipendije, ministarstvo je mladog pravnika vezalo za sebe, dodelivši mu mesto praktikanta nakon završenih studija prava. Pošto se nesuđeni revolucionar pokazao kao lojalan, ministrarstvo prosvete na kraju ipak uslišava Lazine želje i šalje ga kao državnog pitomca na studije medicine u Nemačku. Studije medicine u Berlinu Lazarević je za kratko prekinuo zbog ratova za nezavisnost Srbije (1876-1878), u kojima je služio kao bolničar, odnosno pomoćnik vojnog lekara. Na osnovu traumatičnih iskustava sa teškim ranjenicima, Laza Lazarević kasnije piše pripovetku „Sve će to narod pozlatiti“. Ratni prekid nije omeo Lazu da uspešno okonča svoje studije 1879. godine. Na osnovu studentskih i podstanarskih iskustava u Berlinu, Lazarević će kasnije napisati pripovetku „Švabica“ u kojoj opisuje ljubav prema studentkinji muzike Ani Gutjar, ćerci svog stanodavca.
Godinu dana pre Lazinog diplomiranja u Berlinu, u istom gradu kongres velikih evropskih sila dodeljuje nezavisnost Srbiji, koja je do tada bila samo vazalna kneževina, odnosno privilegovana provincija Osmanskog carstva. Potvrdu uspeha i mladi lekar i njegova još mlađa otadžbina dobili su na istom mestu.
Posle povratka iz Nemačke mladi Lazarević postaje lekar u Beogradu, da bi mu 1881. godine država dodelila funkciju prvog lekara Opšte državne bolnice. Mladi lekar i nesuđeni revolucionar je ovo rukovodeće mesto zaslužio rodbinskim vezama sa porodicom Hristić koja je u vreme dinastije Obrenovića imala veliki uticaj. Otac porodice i Lazin tast bio je Filip Hristić, prečanski Srbin iz Sr. Mitrovice, koji je poput mnogih svojih zemljaka iz Srema, Banata i Bačke našao svoje mesto u državnoj upravi u vreme dinastije Obrenović. Hristić je služio sve vladare dinastije Obrenović, osim kneza Milana I koji je vladao dvadesetak dana tokom 1839. godine. Značajnu ulogu Lazin tast je stekao u vreme druge vladavine kneza Mihaila, kada prvo postaje ministar unutrašnjih poslova, a kasnije predsednik vlade. Iste funkcije obavljaće povremeno i kod kraljeva Milana i Aleksandra. Obrenovići su se aktivirali u političku službu uvek tokom kritičnih trenutaka po svoju vlast. U obrenovićevskom taboru stari Hristić je važio za čoveka koji vadi kestenje iz vatre. Najzaslužniji je za hapšenje atentatora na kneza Mihaila (1868), kao i za gušenje Timočke bune (1883).
U svojoj tazbini Laza Lazarević se najbolje slagao sa bratom svoje supruge Poleksije, Kostom Hristićem. Laza i Kosta su bili prijatelji još iz vremena studija na Velikoj Školi. Gajili su istu ljubav prema kniževnosti, ali radovi Koste Hristića nisu dosegli nivo pripovedaka Laze Lazarevića. Ipak, njegovi „Zapisi starog Beograđanina“ objavljeni dvedesetih godina XX veka predstavljaju značajan istorijski izvor za poznavanje srpskog društva XIX stoleća. Sin Koste Hristića je bio čuveni kompozitor Stevan Hristić, kome je Laza Lazarević bio teča.
Iako nikada nije postao revolucionar već pripadnik najužeg kruga srpske buržoaske elite, Laza lazarević je sa svojih devet pripovedaka uneo revolucionarne promene u srpsku književnost. Naime, on je tvorac srpske psihološke pripovetke. Čitajući dela ruskih realista, prvenstveno Gogolja i Turgenjeva, Lazarević je izgradio svoj istančani stil i veštinu građenja fabule i likova. Prva publikovana Lazina pripovetka je „Zvona crkve u N.“, objavljena u časopisu „Srpska zora“ 1879. godine. Ovu pripovetku danas znamo pod mnogo poznatijim naslovom, koji je dobila kasnije („Рrvi put sa ocem na jutrenje“). U ovoj priči pratimo trgovca Mitra, tipičnog predstavnika tadašnje srpske buržoazije i strogog domaćina, koji se iznenada odao poroku kockanja. Na kraju, Mitar uspeva da se popravi i da se vrati na svoj stari put domaćina i porodičnog čoveka. Ovaj zaokret na naki način oslikava Lazin životni put, tokom kog se pisac odriče destruktivnih ideja posvećujući se porodici i poslu. Usledile su pripovetke objavljene 1880. godine: „Školska ikona“ i „U dobar čas hajduci“. Usledila je umetnički najoblikovanija Lazina pripovetka „Na bunaru“ (1881). Iste godine objavljen je „Verter“. U godini kada je Srbija postala Kraljevina (1882) objavljena je pripovetka „Sve će to narod pozlatiti“, danas možda i najpoznatije Lazino delo, koje se bavi teškim položajem invalida iz srpskoturskih ratova i nemarnim odnosom države za čiju nezavisnost su se borili. Poslednje dve objavljene Lazine pripovetke su „Vetar“ (1889) i „On zna sve“ (1890). Za ovu pripovetku Lazarević je dobio posebnu nagradu Srpske kraljevske akademije.
Na kraju, ostaje neobjavljena Lazarevićeva pripovetka „Švabica“, koju smo već spomenuli u ovom tekstu. Zapravo, radi se o pripovetci koju je Laza po mišljenju nekih istraživača započeo kao svoje prvo književno delo. Pripovetka je kasnijih godina dopisivana i prerađivana, ali nikada nije objavljenja. Pronađena je tek posle prerane piščeve smrti 1892. godine. Kao pripadnik srpske građanske klase koja je držala do morala i skladnih bračnih odnosa, Laza se suzdržao da objavi delo u kome se javljaju odblesci njegovih studentskih ljubavnih epizoda.
Laza Lazarević je ovaj svet napustio prerano, sa nepunih 40 godina života. Lečeći teške bolesnike, zaradio je tuberkulozu od koje u to vreme nije bilo spasa. U sećanju siromašnih Beograđana, koje je besplatno lečio, ostao je upamćen kao „Sirotinjska Majka“. Iako je dospeo do položaja ličnog lekara kralja Milana i člana srpske kraljevske akademije, dosta vremena je provodio lečeći najsiromašnije Beograđane koji nisu imali novca za lekove. Njegov prerani odlazak predstavlja veliku štetu za srpsku književnost, budući da nije doživeo godine u kojima pisci stvaraju svoja najzrelija dela. Možda bi Laza Lazarević napisao i neki psihološki roman.
Leave a Reply