ZOONCOOLION

Piše: Dušan Jevtić

Period između Majskog prevrata (1903) i početka Prvog svetskog rata (1914) se u istoriografiji smatra zlatnim dobom srpskog parlamentarizma. Odlazak autoritarnih Obrenovića sa istorijske scene otvorio je široke perspektive demokratije u Kraljevini Srbiji. Narodna skupština je posle Majskog prevrata prvo vratila na snagu demokratski ustav iz 1888. ,pa tek onda izabrala novog vladara (Petra I Karađorđevića), čime je obezbeđena republikanska atmosfera u državi. Događaji iz 1903. godine koji su započeli sa Martovskim nemirima u Beogradu nesumnjivo navode na zaključak da se radi o svojevrsnoj buržoaskoj revoluciji koja je dovela do uspostavljanja ustavne parlamentarne monarhije.

Burna 1903. godina je na političku scenu Srbije izbacila novu političku opciju: Srpsku socijaldemokratsku stranku. Srpske socijaldemokrate su svoje „vatreno krštenje” imale četiri meseca pre formalnog osnivanja stranke u Martovskim nemirima. Vlada kralja Aleksandra Obrenovića na čelu sa generalom Cincar-Markovićem je donela odluku da zanatski pomoćnici moraju nositi legitimacije sa ličnim podacima. Ova odluka je izazvala nezadovoljstvo među beogradskom omladinom. Uz zanatske pomoćnike koji su svoj protestni skup zakazali za nedelju 23. mart 1903. stali su gimnazijalci i studenti Velike škole. Dogovor o izlasku na ulice postigli su klub studenata socijalista na čelu sa Dimitrijem Tucovićem i klub studenata nacionalista na čelu sa Ljubom Čupom Jovanovićem.  U demonstracijama je stradalo 6, a povređeno 25 osoba. Žandarmerija je pohapsila preko 120 lica. Tucović i Jovanović su pobegli preko Save u Austro-Ugarsku. Organizatori su pretrpeli neuspeh, a kralj Aleksandar Obrenović je nemire na ulicama iskoristio za izvođenje dva državna udara u toku samo jednog časa. Krv koja je prolivena na ulicama Beograda ohrabrila je zaverenike iz redova vojske i krupne buržoazije (vrhuške Napredne i Liberelne stranke) da krenu u realizaciju svoje zavere protiv poslednjeg Obrenovića, njegove supruge i najbližih saradnika dinastije.

Nakon atentata na poslednjeg Obrenovića i uspostavljanja demokratske vlasti, stvorili su se uslovi za organizovanje Srpske socilajdemokratske stranke. Zahvaljujući zagarantovanim slobodama štampe i udruživanja obnovljene su Radničke novine preko kojih je upućen poziv za osnivački kongres stranke. Kao partijski program usvojen je prerađeni tekst „Erfutskog programa“ nemačkih socijaldemokrata koji su napisali Kaucki i Bernštajn 1891. godine. Osnovu programa čine zahtevi za poboljšanje položaja radnika: osmočasovni radni dan, opšte pravo glasa, ukidanje poreskog cenzusa od 15 dinara, pravedno oporezivanje, sloboda štampe, ženska prava, besplatno lečenje i besplatna pravna pomoć. Nije insistirano na revolucionarnom osvajanju vlasti, ali je isticano da će u budućnosti buržoazija biti razvlašćena prelaskom sredstava za proizvodnju u ruke radničke klase. Program koji je odbacio mogućnost nasilnog prevrata je omogućavao legalno učešće srpskih socijaldemokrata u političkom životu Kraljevine Srbije.

Strankom je upravljao Izvršni odbor koji su činila dva predsednika i dva sekretara. Prvi predsednici su bili Dragiša Lapčević i Nikola Veličković, a sekretari Kosta Jovanović i Radovan Dragović. Najistaknutiji rukovodilac stranke sve do svoje prerane smrti (1905/1906) bio je Radovan Dragović, koji je, pored stranačke funkcije, zauzimao mesto urednika glavnog stranačkog glasila „Radničke novine“ i nastavnika na Partijskoj školi. Da marksizam ima svoje svetitelje – mučenike Dragović bi sigurno bio kanonizovan, jer je njegova biografija ideološki bila besprekorna. Zbog nedostatka novca je napustio gimnaziju i postao je stolarski pomoćnik. Neformalno intelektualno usavršavanje ,međutim, nije ostavio po strani. Oko sebe je okupio nekoliko svojih zemljaka iz užičkog kraja od kojih je najznačajniji bio Dimitrije Tucović.

Zbog toga su stranku u svakodnevnom govoru ponekad nazivali Užička partija. Iz Užica i okoline poreklom su bili: Dimitrije Tucović, Dragiša Lapčević, Dušan Popović, Živko Topalović i drugi. Do svoje prerane smrti, Dragović je bio svojevrsni apostol marksizma u Srbiji.

Grupa okupljena oko Dragovića je iz stranke već istisnula opoziciju okupljenu oko Jovana Skerlića, koji su naginjali izvornom učenju prvog srpskog socijaliste Svetozara Markovića (1846-1875). U suštini Skerlićevci su bili protiv organizovanja partije i isticanja klasne svesti proletarijata. Dragović je uspeo da ih odstrani 1904. godine, pa je Skerlić sa pristalicama prešao u Samostalnu radikalne stranku Ljube Davidovića i Ljube Stojanovića.

Srpska socijaldemokratska stranka se još na osnivačkom kongresu distancirala od učenja ranih srpskih socijalista predvođenih Svetozarom Markovićem, jer one nisu bile u skladu sa kodifikovanim marksizmom Prve i Druge internacionale. Markovićev nekanonski socijalizam je bio prilagođen srpskom agrarnom društvu. Umesto radničke klase koja nije postojala u Srbiji, Marković se okrenuo seljaštvu i stvaranju zadruga. Svetozar Marković je bio upoznat sa delima Karla Marksa i Fridriha Engelsa, ali su njegova glavna inspiracija bili ruski narodnjački socijalisti. Ponajviše Nikolaj Černiševski svojim romanom „Šta da se radi” i Pjotr Lavrov Arnoldi „Istorijskim spisima“. Markovićeva koncepcija narodne države organizovane po principima ogromne seljačke zadruge bila je odbačena.

Veći deo ideja Svetozara Markovića je ugrađen u program Samostalne radikalne stranke, koja se 1904. godine odvojila od Pašićevih radikala. Samostalna radikalna stranka je bila glavni konkurent starim radikalima u borbi za vlast, dok su srpski socijalisti računali na uzano glasačko telo. Socijaldemokrati su imali svoju ciljnu grupu: radnike u gradovima. U to vreme svega nekoliko gradova u Srbiji je imalo više od 10.000 stanovnika (Beograd, Niš, Požarevac, Leskovac, Šabac). Industrija je postojala u tragovima. Tek će Carinski rat (1906-1911) doneti razvoj lake industrije, čime će se broj industrijskih radnika povećati. U Beogradu se početkom XX veka javlja jedna apsurdna situacija. Jedan od najbrojnijih radničkih sindikata je bio Sindikat poljoprivrednih radnika, koji je okupljao baštovane koji su sređivali dvorišta gospodskih kuća.

Za razliku od Svetozara Markovića, koji je verovao da Srbija može preskočiti kapitalističku fazu razvoja i direktno ući u socijalizam, srpski socijaldemokrati s početka XX veka su bili svesni da ne mogu težiti osvajanju vlasti u agrarnoj zemlji u kojoj je proletarijat na nivou statističke greške. Srbija je bila i dalje raj za siromašne seljake, bez ikakvih uslova za revoluciju i uspostavljanje diktature proletarijata, jer seljaci nisu proleteri. Zato srpski socijaldemokrati nisu želeli da budu brana razvoju kapitalizma u svojoj zemlji, jer se njegovom ekspanzijom stvarala pretpostavka neke buduće revolucije. Kao proizvod kapitalizma pojaviće se radnička klasa, čijim sazrevanjem će se ostvariti uslovi za uspostavljanje socijalizma.

Kao što su se distancirali od ruskog narodnjaštva upakovanog u Markovićeve ideje, srpski socijalisti su se ogradili i od Lenjinovog boljševizma. Iste godine kada su se srpski socijaldemokrati udružili, ruski su se podelili na boljševike i menjševike na kongresu u Londonu. Razdor je uneo Vladimir Uljanov (Lenjin) koji je oko sebe okupio većinu delegata u Londonu, obrazovavši revolucionarne boljševike. Lenjinov program je definisan još 1902. godine kada je u brošuri „Šta da se radi“ (isti naslov kao roman Černiševskog) optužio radničku klasu za oportunizam i ispoljavanje buržoaskih navika. Lenjin se okrenuo stvaranju zavereničkih grupa revolucionara i nasilju. Po mišljenju srpskih socijaldemokrata, ovo je bio put u anarhiju i odstupanje od izvornih načela koja su istakli Marks i Engels. Na izborima za Skupštinu Kraljevine Srbije socijaldemokrate su dobijale 1 ili 2 poslanika. Prvi izabrani poslanik socijaldemokrata (septembra 1903) je Mihailo Ilić, lekar iz Kragujevca. Na tim izborima, prvim posle Majskog prevrata, stranka je dobila nešto preko 2600 glasova.

Do poslednjih izbora pred Prvi svetski rat, 1912. godine, broj glasača koji su podržali socijaldemokrate se udesetostručio, ali je stranka i dalje imala najviše do dva poslanika u Skupštini (rastao je broj glasača i drugih stranaka). Pitanje je kakav bi rezultat partija ostvarila na izborima 1914. godine, koji zbog izbijanja Prvog svetskog rata, nisu nikada održani. Za poslanika je najčešće biran Dragiša Lapčević koji je u očima poslanika iz drugih stranaka izgledao kao partijski lider socijaldemokrata, mada je to bilo daleko od istine.

Nakon smrti Radovana Dragovića decembra 1905. januara 1906. stranka zapada u krizu. U periodu od 1906. do 1908. godine polovina članova je napustila partiju, uglavnom zbog plaćanja članarine, što dovoljno govori o klasnoj svesti radničke klase u Srbiji. Prepolovljena stranka je ipak zadržala parlamentarni status, nudeći drugačiji program od dve radikalske partije. U vreme Aneksione krize (1908), glavnu ulogu u partiji preuzima Dimitrije Tucović. Tucović je javnosti postao poznat još u Martovskim nemirima 1903. godine, kada je održao vatreni govor na Kalemegdanu. Zahvaljujući svojoj velikoj energiji, Tucović je u radovima istoričara prevazišao partiju kojoj je pripadao.

U periodu između Dragovićeve smrti i Aneksione krize, Tucović je boravio u Berlinu na doktorskim studijama. Na kongresu 1908. godine, Tucović je izabran za sekretara, urednika „Radničkih novina“ i teorijskog lista „Borba“. Pod njegovim uticajem 1909. godine korigovan je naziv političke organizacije (umesto reči „stranka“, ubačena je „partija“).

Dolazak Tucovića na čelo partije poklopio se sa raspravom o Zakonu o radnjama. Ova rasprava se vodila dugo, od 1908. do 1912. godine. Svoj doprinos Tucović je dao brošurom „Zakon o radnjama i socijalna demokratija“. U svom kratkom ali dragocenom radu, Tucovic je istakao potrebu zaštite radnika od eksploatacije, pogotovo ako su u pitanju stariji ljudi, žene i deca. Zahtevao je ukidanje prekovremenog rada i krivičnu odgovornost poslodavca u nesrećnim slučajevima. Tucović je otvorio pitanja uvođenja inspekcije rada, privrednog suda i radničke komore. U pitanju je bio čitav niz institucija koje bi štitile radnike od samovolje kapitalista. Sa Tucovićevom brošurom bila je upoznata čitava javnost, i ona je uticala na stavove poslanika dveju radikalskih stranaka, koje su bile daleko snažnije od socijaldemokrata.

Tucović je na javnost izvršio pritisak ne kao stranački lider, već kao mladi intelektualac širokih evropskih shvatanja, koji pored svog obrazovanja nije imao dlake na jeziku. Još pre usvajanja zakona u Skupštini 1912. godine država je osnovala privredne sudove i radničku komoru. Prekovremeni rad je onemogućen, ali radno vreme je bilo duže od 8 sati. Osmočasovno radno vreme je bilo omogućeno jedino deci.

Tucović je u periodu 1908 – 1912 pokazao koliko vredi u politici i koliko je dragocen za društvo Kraljevine Srbije. Ipak, postoji jedna mračna crta u njegovoj političkoj delatnosti. Oko sebe nije trpeo intelektualce i zatvorio im je vrata partije. Ovaj manir zapažamo kasnije kod jugoslovenskih komunista i stranačkih lidera srpskih partija nakon 1991. godine. Jaz između stranačog vođstva i intelektualaca kod socijaldemokrata je zapažen prilikom izbacivanja Skerlićevaca iz stranke (1904). Stečenu lidersku poziciju Tucović nije nameravao nikome da prepusti. Kako su se približavali Balkanski ratovi partija se približila krutom centralizmu.

Stav Srpske socijaldemokratske partije prema nacionalnom pitanju i dalje izaziva kontroverze. Partija se zalagala za balkansku (kon)federaciju, što je bio stav srpskih socijalista još iz doba Svetozara Markovića. U organizaciji srpskih socijaldemokrata u Beogradu je organizovana Balkanska konferencija na Božić 1909/1910. godine.  U tekstu koji je povodom Balkanske konferencije objavljen u „Borbi“, Tucović je istakao da u balkanskim državama gospodare „bećarski režimi“ koji se parazitski održavaju potpirivanjem nacionalne mržnje. Balkan ispresecan granicama Tucovića podseća na odrpanu odeću sa zakrpama. Zbog svoje podeljenosti Balkan je laka meta za kolonijalne sile koje na prostoru jugoistočne Evrope traže resurse za svoju industriju. Tucović smatra da Balkan ima dovoljno prirodnih bogatstava da kao konfederativna država ima svoju zaokruženu privredu.

Dvojica poslanika SSDP u Skupštini (Dragiša Lapčević i Triša Kaclerović) su glasala protiv ratnih kredita (1914), što predstavlja presedan u Evropi, budući da su socijaldemokrate u drugim zemljama odobrile svojim vladama zaduživanja u svrhu nabavke naoružanja. Uprkos antiratnoj kampanji koju je vodila njegova partija, Dimitrije Tucović se odazvao vojnom pozivu. Stradao je u Kolubarskoj bici, novembra 1914. godine na Vrače brdu.

Prvi svetski rat je okončao jednu kratku, ali značajnu epohu u sprskoj istoriji. U tom periodu SSDP se pojavila kao odraz evropskih stremljenja srpskih intelektualaca, koji su i pored privredne zaostalosti svoje države pratili zapadne trendove. Nesrazmera između težnji Srbije da sustigne Evropu i stvarnih mogućnosti se najbolje ogleda u istoriji SSDP u periodu između 1903. i 1914. godine. Parlamentarna demokratija omogućena ustavom iz 1888/1903. pokazala je nepripremljenost srpskog društva za ovakav oblik vladavine. Slobode koje je ustav omogućio zemlji bez industrije i radničke klase, donele su partiju koja je za svoj cilj imala uspostavljanje socijalističkog poretka. Energija Dimitrija Tucovića je nadvisila snagu partije, ali nije mogla nadoknaditi njene nedostatke.

https://ws-na.amazon-adsystem.com/widgets/q?ServiceVersion=20070822&OneJS=1&Operation=GetAdHtml&MarketPlace=US&source=ac&ref=tf_til&ad_type=product_link&tracking_id=zoon0f8-20&marketplace=amazon&region=US&placement=B075QQ8VZW&asins=B075QQ8VZW&linkId=f5a7a2a35966656f823df1ba489378cb&show_border=false&link_opens_in_new_window=false&price_color=333333&title_color=0066c0&bg_color=ffffff

This entry was posted on April 29, 2022 at 12:23 pm and is filed under ISTORIJSKA ARHIVA. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.